Page 17 - Defterdar Dijital
P. 17

Defterdarlık




                        smanlı Devleti’nin sınırlarının
                        genişlemesiyle birlikte defterdar                Yapılan  tüm  bu  tahminlere  dayanarak
              Osayısının arttığı ve iş bölümüne                          Osmanlı Devleti’nde XV. yüzyılda defter-
                                                                         darlık  isimli  bir  memuriyet  bulunduğu
               gidildiği anlaşılmaktadır. Fakat bu konu-                 hatta bu memuriyetin mevcudiyetinin XIV.
               da da tıpkı Defterdarlık müessesesinin                    yüzyılın sonlarına kadar götürülebileceği
                                                                         anlaşılmaktadır. İlk kez Fatih Kanunnâ-
               ne zaman ihdas edildiğine dair farklı                     mesi’nde defterdarın vazife ve salahiyet-
               görüşler olduğu gibi mezkûr iş bölümü-                    leriyle  teşrifattaki  yerinin  tespit  edilmiş
               nün hangi dönemde yaşandığına dair                        olması ise müessesenin XV. yüzyıl orta-
                                                                         larında  tamamen  şekillendiğini  ortaya
               muhtelif yaklaşımlar vardır. Bu yakla-                    koymaktadır. 10
               şımlardaki farklılıklara ışık tutan ise yine              Defterdar sayısı ikiye çıkarılınca defter-
               Fatih Kanunnâmesi olmuştur. Nitekim                       darlardan  biri  Rumeli’nin,  diğeri  Ana-

               Kanunnâme’de geçen başdefterdar ve                        dolu’nun  malî  işlerine  bakmaya  başla-
               defterdar tabirleri  ikinci defterdarlığın,               mıştır. Ancak devletin genel Mâliye Nâzırı
                                    11
                                                                         durumundaki  Rumeli  Defterdarı  daima
               Sultan II. Bayezid (1481-1512) devrin-                    Anadolu Defterdarı’ndan önce gelmiş ve
               de kurulduğu rivayetlerinin aksine Fatih                  başdefterdar kabul edilmiştir.
                                               12
               Sultan Mehmed (1451-1481) devrinde                        Osmanlı  Devleti’nin  fetih  hareketleriyle
               kurulduğunu ispatlar niteliktedir.  Yine                  paralel  olarak  eyalet  sayısındaki  artışın
                                                       13
                                                                         gerçekleşmesi, merkez dışında ve mer-
               bu bağlamda II. Bayezid dönemine ait                      kezden  uzak  eyaletlerde  merkez  mali-
               tespit edilen iki arşiv belgesi de bu döne-               yeyi temsil eden yeni eyalet teşkilatlarını
                                                                         doğurmuş,  bu  şekilde  oluşturulan  yeni
               me gelindiğinde Anadolu Defterdarı’nın                    eyaletlerde  beylerbeyinden  tamamen
               mevcut olduğunu ortaya koymaktadır.          14           bağımsız hareket eden ve merkeze karşı
                                                                         sorumlu olan eyalet defterdarlıkları oluştu-
                                                                         rulmuş ve bu defterdarlıklar merkezdeki
                                                                         defterdarlıkların küçük bir modeli olarak
                                  Buna  yakın  bir  görüşte  de  I.  Murad’ın  tesis edilmiştir. 16
                                  son zamanlarıyla Çelebi Mehmed (1413-
                                  1421)  zamanı  arasında  defterdar,  def-  Yavuz Sultan Selim’in (1512-1520) Doğu
                                  terdarlık  tabirlerinin  kullanılmış  olduğu   Anadolu ve Suriye’yi fethinden sonra mer-
                                  iddia edilmiştir. 9                    kezi Halep olmak üzere fethedilen yerle-
                                                                         rin malî işlerini yönetmek üzere Arap ve
                                  Bunların  haricinde  Sultan  II.  Murad  Acem Defterdarlığı’nın kurulması bu def-
                                  (1421-1451) devrine ait bazı vakfiyelerdeki  terdarlıkların  oluşumunda  dönüm  nok-
                                  şahitler arasında defterdar ve defterî unva-  tası  olmuştur.  Bu  defterdarlığın  başına
                                  nını  taşıyanların  bulunmasına  istinaden  getirilen defterdar da devlet merkezinde
          Kanuni Sultan Süleyman’ın   defterdarlığın en geç XV. yüzyılın başla-  değil bölgedeki işleri yakından takip ede-
           (1520-1566) saltanatının   rında,  bir  ihtimal  XIV.  yüzyıl  sonlarında  bilme adına Halep’te oturmuştur.  Daha
                                                                                                       17
                başlarında kurulan,
                 Anadolu ve Rumeli   var olduğu ileri sürülmektedir. Yine defter  sonra eyalet defterdarlıklarının çoğalma-
             Defterdarlıklarına bağlı   tabiri  XV.  yüzyılın  ilk  yarısında  yazılmış  sı neticesinde de Halep merkezli Arap ve
               yalılar/kıyılar ayrılıp   olan  Yazıcızâde  Ali’nin  Selçuknamesi’nde  Acem Defterdarlığı’nın Şam, Diyarbakır, Er-
          İstanbul’daki mukataaların   ve XV. yüzyılın son yarısında kaleme alı-  zurum ve Trablusşam olarak beş eyalet
                da sorumluluğunun   nıp Osmanlıların ilk devirlerine ait bilgiler  defterdarlığına ayrıldığı görülmektedir. 18
              verildiği defterdarlık ise
             Şıkk-ı Sâni Defterdarlığı   veren Anonim Âl-i Osman tarihlerinde de
             olarak adlandırılmıştır. 19  görülmektedir.



                                                              15
   12   13   14   15   16   17   18   19   20   21   22