Page 16 - Defterdar Dijital
P. 16

Osmanlı Devlet Teşkilatı’nın Kadim Bir Kurumu
                  Osmanlı Devlet Teşkilatı’nın Kadim Bir Kurumu





                                    Osmanlı Devleti’nin malî yapısı tetkik edildiğinde
                                    sağlam bir sistemin varlığı görülmektedir.
                                    Ancak bu sistem belirli bir plan dâhilinde ve kısa

                                    sürede oluşmayıp, küçük bir beylikten cihan

                                    devletine uzanan süreç içerisinde zaman ve
                                    ihtiyaçlar doğrultusunda hayat bulmuştur.                    1


                                             smanlı’nın  bir  anlamda  mira-  kında  kesin  bilgi  yoktur.  Zira  Osmanlı
                                             sını  devraldığı  öncülleri  olan  tarihinin XIV. ve XV. yüzyıla ait kaynakları
                                             Büyük Selçuklu Devleti ve Ana-  ve arşiv malzemesi çok yetersiz olduğun-
                                    Odolu Selçuklu Devleti’nde malî  dan defterdarlığın teşekkülü henüz yüz-
                                    dîvâna  mansıb-ı  istîfâ,  istîfâ  veyahut  divâ-  yıl  olarak  dahi  tespit  edilememiştir.  Bu
                                    nü’z-zimâm ve’l-istîfâ denilir; bu dîvânın reisi  müessese üzerine araştırma yapan ilim
                  Defter ile dâr kelimele-  olan maliye vekili için de müstevfî ya da  adamları ise konuyla ilgili bazı tahminler-
                 rinden teşekkül eden ve   sâhib-i  dîvan-ı  istîfâ  unvanı  kullanılırdı.   de bulunmuşlardır. 6
                                                                         3
                   defter tutan anlamına
                    gelen defterdar, Os-  Yine Anadolu coğrafyası üzerinde  özel-  Bu anlamda ileri sürülen görüşlere bakıl-
                  manlı devlet teşkilatın-  likle 1243 Kösedağ Savaşı sonrası etki-  dığında; defterdarlığın kuruluşunu Orhan
                   da malî işleri yürüten   si  ziyadesiyle  hissedilen  İlhanlılarda  ise
                  en üst makam olmakla   XIII.  yüzyıla  gelinceye  kadar  maliyenin   Bey devrine (1324-1362) kadar götürenler
                 birlikte, defterdar unva-  başında  bulunan  şahıs  için  defterdârî-i   olmuştur; ancak o devirde malî işler için
                  nının Osmanlı Devleti  memalik tabiri kullanılmış, müstevfîliğin   ayrı bir müessese kurulabilecek ölçüde
                 tarafından hangi tarih-                                    gelişme olmadığından bu pek mümkün
                  te kabul edildiğine dair   ihdasından sonra bu tabir ikinci dereceye   gözükmemektedir.  Ayrıca  defterdarlı-
                  açık bir bilgi bulunma-  düşmüştür.                       ğın bu devirde kurulduğuna işaret eden
                                  2
                           maktadır.
                                    Osmanlı Devleti, Büyük Selçuklu Devleti  bir belge bulunmadığı gibi erken dönem
                       Bununla birlikte   ya da Anadolu Selçuklu Devleti’nden de-  Osmanlı kroniklerinin XIV. yüzyıla ait riva-
                   Osmanlı Devleti’nde   ğil  İlhanlılar’dan  etkilenerek  defterdârî-i  yetlerinde de defterdar isimli bir görevliye
                     genel olarak diğer                                                       7
                  devlet müesseseleri gibi   memalik tabirini biraz değiştirerek benim-  rastlanmamaktadır.
                  defterdarlığın da daha   semiş ve malî işlerinde birinci derecede
                                                                         4
                   önceki Türk ve İslâm   sorumlu olan kişiye defterdar demiştir.    Sultan  I.  Murad  (1362-1389)  dönemin-
                  devletlerinin müessese   İlhanlı yönetimi altındaki Anadolu beylik-  den itibaren bütçe tanzimine başlandığı
                 ve teşkilatlarından etki-  lerinden  birisi  olan  Osmanlılar’ın  kuru-  ve  hazine  kavramının  yine  bu  dönemde
                  lendiği görülmektedir.                                    teşekkül ettiğine göre, defterdar ve def-
                                    luş döneminde bilhassa malî konularda
                                    o  çağa  model  olan  İlhanlı  sisteminden   terdarlığın  da  bu  sıralarda  kullanıldığı
                                    etkilenmemesi mümkün değildi. Çünkü     görüşünde olanlardan İsmail Hami Da-
                                    Osmanlılar  İlhanlı  maliyesine  ait  temel   nişmend ise:
                                    kitaplardan bazılarının istinsahını yapmış  “Fatih  devrine  kadar  muhtelif  madenler  üzeri-
                                    ayrıca Anadolu, İran ve Azerbaycan’daki   ne sikkeler kestirmiş olan bir devletin Hazine ve
                                    kurumlarda eğitim almış; İlhanlı Devleti   Maliye teşkilatına merci olacak bir müesseseden
                                    ve tâbileri olan diğer siyasî teşekküllerin   bir buçuk asır mahrum kalmış olması mümkün
                                    sivil kadrolarında vazife yapan tecrübeli   değildir.”
                                    bir bürokrasiden de istifade etmişlerdi. 5  Diyerek defterdarlık makamının herhan-
                                                                            gi bir isim altında olursa olsun, en geç I.
                                    Osmanlı  resmî  terminolojisinde  Bâb-ı
                                    Defterî olarak da anılan Defterdarlık mü-  Murad devrinden itibaren teşekküle baş-
                                                                                                          8
                                    essesesinin  ne  zaman  kurulduğu  hak-  lamış olmasını zarurî görmüştür.




                                                              14
   11   12   13   14   15   16   17   18   19   20   21